રાત કી બાત હૈ...ઔર જિંદગી બાકી તો નહિ...

જમીં ભી ઉસકી...જમીં કી નેમતે ભી ઉસકી.. 

યે સબ ઉસીકા હૈ..ઘર ભી...યે ઘર કે બંદે ભી 

ખુદા સે કહીયે,કભી વો ભી અપને ઘર આયે






આ શબ્દો છે હિંદુસ્તાની ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત ચાર અક્ષરોના બનેલા એ વ્યક્તિના કે જેનું નામ છે ગુલઝાર..આમ તો શાહીથી અક્ષરો લખાતા હોય છે..પરંતુ ગુલઝારની કલમને શાહી નહિ પણ ઈશ્વરીય આશિર્વાદ મળ્યો હોવા જોઈએ..એટલે જ તેમની કલમમાંથી એકથી એક ચઢીયાતા અદ્ભૂત ગીતો, શાયરીઓ અને ગઝલ નીકળ્યા કરે છે..પોતાના નામ મુજબ જ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા ગુલઝાર સાહેબ માટે કહી શકાય કે આવા શાયર દાયકાઓમાં એક વખત જન્મ લેતા હોય છે..જ્યારે એવા સમાચાર સાંભળ્યા કે કલમના આ કારીગરને સિનેમા જગતના સર્વોચ્ચ સન્માન માટે પસંદ કરાયા છે તો સમુદ્રમાં ભરતી આવે તે રીતે દિલમાં ઉઠેલી લાગણીઓને વ્યક્ત કરવા અમારી આંગળીઓ આપોઆપ કોમ્પ્યૂટરની સ્વીચ પર પડવા પડવા લાગી..કદાચ બ્રહ્માંડમાં ક્યાંક પણ દાદા સાહેબ ફાળકેના આત્મા સુધી આ સમાચાર પહોંચ્યા હશે તો તેમના ચહેરા પર પણ જરૂર હળવું સ્મિત આવ્યા વિના રહ્યું નહિ હોય.. 

શું ઉત્તમ માનવી માતાની કૂખેથી જન્મતો હોય છે?શું પૂર્વજન્મના ફળ વ્યક્તિને મહાન બનાવતા હોય છે? કે પછી શિક્ષણ અને પરિવારના સંસ્કારોથી માનવી ઘડાતો હોય છે?આમાની એક પણ વિશેષતા એમાં ન હતી..છતા તેણે એક નવી કેડી કંડારતા શબ્દોના સંસારમાં ઈતિહાસ સર્જયો...નામ છે તેનું સંપૂર્ણસિંહ કાલરા...જેને આપણે ગુલઝારના વહાલા નામથી ઓળખીયે છીએ..ગુલઝારના પરિવારમાં દૂર દૂરથી કોઈનો સંબંધ કલમ સાથે ન હતો..કદાચ એટલે જ સંપૂર્ણશસહ કાલરાએ કાર મિકેનિક તરીકે ગેરેજમાં કામ કરી કારકિર્દીનો પ્રારંભ કર્યો હતો..પણ તેમના ભાગ્યમાં પકડ પાનું નહિ પરંતુ કલમનો સંગાથ હતો.. 

આજથી આઠ દાયકા પહેલા 18 ઓગસ્ટ 1934ના રોજ પંજાબ પ્રાંતના જેલમ જિલ્લામાં આવેલા દિના ગામમાં જન્મ થયો હતો કલમના કારીગર ગુલઝારનો..આ વિસ્તાર આજે પાકિસ્તાનમાં છે. ફિલ્મી દુનિયામાં પ્રવેશતા પહેલા ગુલઝાર મુંબઈમાં ગાડીઓ રિપેર કરવાનું કામ કરતા હતા...પણ તેમનું મન હતું શબ્દોની દુનિયામાં....મનનું કહ્યું માની સંપૂર્ણસિંહ કાલરાએ ભૌતિકતા વાદી દુનિયાને અલવિદા કરી અક્ષરોના નવા આયામ શોધવાનો પ્રયાસ આદર્યો..અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઈ જતી એ ખરી દુનિયાના કાંટાળા પથ પર આરંભે જ સંપૂર્ણસિંહને મળ્યા બે સશક્ત સાથી..ઋષિકેશ મુખરજી અને બિમલ રૉય નામના બે દંતકથા સમાન આ વ્યક્તિઓના સંગાથે સંપૂર્ણસિંહ કાલરાનું જીવન ધરમૂળથી બદલી નાખ્યું..અને તેમાં વળી સંસ્કૃત્તિને પ્રોત્સાહિત કરતા પ્રાંત બંગાળના સંગીત સમ્રાટ સચિનદેવ બર્મને સંપૂર્ણસિંહને હાથમાં થમાવી દીધી જાદૂઈ કલમ..બર્મન દા નામના ઝવેરીએ 24 કેરેટના આ હીરાને બરાબર પારખ્યો હતો..અને આ કાચો હીરો ચમકી ઉઠયો..મોરા ગોરા અંગ લઈ લે...ફિલ્મી દુનિયાને સંપૂર્ણશસહ કાલરામાંથી ગુલઝારના દર્શન કરાવનારું પહેલું ગીત આ જ હતું...ફિલ્મ હતી બંદિની...અક્ષરોના આકાશમાં ગગનવિહાર માટે થનગનતા ગુલઝારને આ ગીતથી મળી સફળતારૂપી પાંખો..અને તે ઉપડયા જમીનથી ફલકની સફરે..થોડા વર્ષો પહેલા એક ફિલ્મ આવી હતી કિનારા..ફિલ્મ તો સુંદર હતી જ પરંતુ ફિલ્મનું એક ગીત ગુલઝાર સાહેબે એવી રીતે લખ્યું હતું કે જાણે પોતાના વ્યક્તિત્વને જ દુનિયા સમક્ષ વ્યક્ત કરતા હોય.. 

નામ ગુમ જાયેગા 

ચહેરા યે બદલ જાયેગા 

મેરી આવાઝ હી પહચાન હૈ 

ગર યાદ રહે.... 

આ ગીતની માફક ગુલઝારના શબ્દો એ જ ખરા અર્થમાં આજે પણ તેમની પહેચાન એટલે કે ઓળખ છે..જીવંત રહેવા માટે આમ તો ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે..પરંતુ ગુલઝાર તો જાણે કે શબ્દોને શ્વસન નળીમાં ભરી હદયને ધબકતું રાખે છે..ગુલઝા ર માટે કલમ પોતાનું જીવનનિર્વાહનું સાધન પહેલા પણ બની ન હતી અને આજે પણ બની નથી..તેઓ તો પહેલાથી જ કલમથી કમાલ કરી અન્યો માટે જીવનારા ઈન્સાન છે. ગુલઝારના હાથમાં પકડેલી પેનમાંથી માત્ર ગીતો જ ન નીકળા..પણ તેમાંથી નીકળી અદ્ભૂત ગઝલો.. દિલથી દિલ સુધી પહોંચતા સંવાદો..અને રોજિંદી જિંદગીની ઘટમાળમાં ફસાયેલા માનવીને અંદરથી હચમચાવી દેનારી ફિલ્મો...મેરે અપને,કોશિશ,પરિચય,આંધી, ઘરોંદા,કિનારા,ઘર,ઈજાઝત..યાદી ઘણી લાંબી છે..પાકિસ્તાનમાં જન્મ થયા બાદ આઝાદી પછી ગુલઝારનો પરિવાર ભારત આવી ગયો હતો..પણ ગુલઝારની યાદોમાં પાકિસ્તાનમાં પસાર કરેલા એ દિવસો..એ બાળપણ અને એ ગોઠિયા સાથેની મસ્તી આજેય જીવંત છે...કદાચ એટલે જ તેમના ઘણા ગીતોમાં બાળપણના સમયને ફરી જીવવાની તાલાવેલી આપણને સાંભળવા મળશે.. 

દિલ ઢૂંઢતા હૈ ફિર વહી ફૂરસદ કે રાત દિન 

બૈઠે રહે તસવ્વુર એ જાનાં કિયે હુએ.. 

કોઈ મકસદ વિના માત્ર શબ્દોના સહારે જ જીવનના કાંટાળા પથ પર આગળ જતા ગુલઝારને આગળ જતા રાખી રૂપી જીવનસાથીનો સંગાથ મળ્યો..વ્યવસાયિક સંબંધો અંગત સંબંધમાં પરિણમ્યા..અને બે અલગ અલગ દિશામાં અલગ અલગ મંઝિલોની શોધમાં ચાલતા બે રાહદારીઓ એકમેકમાં લીન થઈ ગયા..લગ્ન કરી બન્નેએ સાથે મળી એક આગોદાના એટલે કે દાણાપાણીની તલાશમાં ચાલી નીકળ્યા..પણ થોડા જ સમયમાં બન્નેને સમજાયું કે ન તો બેયની મંઝીલો એક છે કે ન રસ્તો..તો પછી સાથે સફર કરવાથી શું મળવાનું..આના કરતા તો વિખૂટા પડી એકબીજાના રસ્તે ચાલતી પકડવી વધુ સારુ..પણ આ શક્ય ન હતું..કારણ કે હવે ગુલઝાર અને રાખીના સંબંધોને જોડતી કડી બની ચુકી હતી પુત્રી મેઘના..ભલે કાગળરૂપી સમાજ સ્વીકૃતિથી અલગ ન થઈયે પરંતુ એક છત નીચે તો નહિ જ રહી શકીયે તેવી સમજ આવતા રાખી અને ગુલઝાર અલગ તો થઈ ગયા..પરંતુ ક્યારેય છૂટાછેડા સુધી તેમના સંબંધો ન બગડયા..આજેય બન્ને અલગ અલગ છત નીચે એકબીજાની રાહ જોતા જીવી રહ્યા છે.

તુમ્હે યે જીદ થી કે હમ બુલાતે 

હમે યે ઉમ્મીદ વો પુકારેં 

હૈ નામ હોઠોં પે અબ ભી લેકીન 

આવાઝ મે પડ ગઈ દરારે.. 

જીવનસંગીનીથી અલગ થયા બાદ પણ ગુલઝારની જિંદગીમાં પતઝડની ઋતું કયારેય ન આવી..કારણ કે તેમને સાથ હતો સોનેરી કલમનો..પોતાના શબ્દોરૂપી રસ્તે પરત ફરતા ગુલઝારે એક પછી એક ઉત્તમ કૃત્તિઓ સાઝ અને સંગીતના સાચા ચાહકોને અર્પણ કરી...દિલમાં રાખી અને મનમાં આવનારા ભવિષ્યના સ્વપ્નોને સાથે રાખી ગુલઝારે પોતાની અંગત ફિલોસોફીને કંઈક આવી રીતે વ્યક્ત કરી હતી. 

ફીર વોહી રાત હૈ.. 

ફીર વોહી રાત હૈ..ખ્વાબો કી.. 

રાત ભર ખ્વાબ મે..દેખા કરેંગે તુઝે 

જે વ્યક્તિએ પોતાને સંપૂર્ણસિંહ કાલરામાંથી સાચા અર્થમાં ગુલઝાર બનાવ્યા હતા તે સચીનદેવ બર્મનના પુત્ર પંચમ દા એટલે કે આર.ડી.બર્મન સાથે કારકિર્દીની શરૂઆતમાં થયેલી દોસ્તી ગુલઝારે આખી જિંદગી નિભાવી..આમ તો તેમના સંબંધો પ્રોફેશનલ હતા..પરંતુ તેમની દોસ્તીમાંથી જે ગીતો નીકળ્યા તે બન્નેની મહાનતા પુરવાર કરતા કાફી છે.

એક અકેલી છત્રી મે જબ આધે આધે ભીગ રહે થે 

આધે સુખે..આધે ગીલે...સુખા તો મે લે આઈ થી 

ગીલા મન શાયદ બિસ્તર કે પાસ પડા હૈ.. 

વો ભીજવાદો મેરા વો સામાન લૌટા દો.. 

ફિલ્મો માટે ખૂબ ગીતો લખનારા ગુલઝાર અંગત રીતે મશહૂર ગઝલકાર મિરઝા ગાલિબના મોટા ચાહક છે..પોતે જેને વાંચી વાંચી લખતા શીખ્યા તેવા મિરઝા ગાલિબને શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે ગુલઝારે થોડા વર્ષો પૂર્વે એક સીરિયલ પણ બનાવી હતી.મિરઝા ગાલિબને દેશની નવી પેઢી સમક્ષ જીવંત કરવામાં ગુલઝારને સાથ મળ્યો હતો જગજીતશસહના મખમલી અવાજનો.. 

હર એક બાત પે કહેતે હો કે તુ ક્યાં હૈ 

તુમ્હી કહો યે અંદાજ-એ-ગુફતગૂં ક્યાં હૈ 

પ્રેમ, ગુસ્સો, નફરત, હાસ્ય, ગમ અને ખુશીને પોતાના શબ્દોમાં પરોવી ગીતોનો આખો થાળ ચાહકો સમક્ષ પીરસનારા ગુલઝારનો સૌથી મનપસંદ શબ્દ હોય તો તે છે જિંદગી..અનેક ચઢાવ ઉતાર બાદ પોતાના ક્ષેત્રમાં ટોચ પર પહોંચ્યા પછી પણ ગુલઝાર પોતાને સંપૂર્ણ માનતા નથી..આમ તો બધા લોકોને પોતાની જિંદગી સામે કોઈને વાંધો હોય છે..પરંતુ ગુલઝારને જિંદગી પાસે અનેક સવાલો છે..

જિંદગી તેરે ગમ ને હમે, રિશ્તે નયે સમજાયે 

મિલે જો હમે,ધૂપ મે મિલે,છાંવ કે ઠંડે સાયેં 

ગુલઝારે એવોર્ડ માટે ક્યારેય કલમ ઉઠાવી નથી..પણ જો તેમને મળેલા પુરસ્કારોની યાદી પર નજર કરીયે તો આ એવોર્ડમાં ગુલઝારની આખી જિંદગીની મહેનતના દર્શન થયા વિના રહેતા નથી..10 કરતા પણ વધારે ગીતો માટે ગુલઝારને અત્યાર સુધી ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળી ચુક્યા છે..તો સાથે જ શ્રેષ્ઠ ડાયરેક્ટર, શ્રેષ્ઠ સંવાદ લેખક તરીકે પણ ગુલઝારને અનેક નાના મોટા એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા છે. ભારત સરકારે પણ તેમની મહેનતને સલામ કરતા લતા મંગેશકરે ગાયેલા અને તેમણે લખેલા રુદાલી ફિલ્મના આ ગીત માટે ગુલઝારને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારથી સન્માનિત કર્યા.. 

ટૂટી હુઈ ચુડીયો સે જોડું યે કલાઈ મેં 

પીછલી ગલીમેં જાને ક્યાં છોડ આઈ મે 

બીતી હુઈ ગલિયો...સે ફિર સે ગુઝરના.. 

સમય બદલાયો, શબ્દોના સાશજદા બદલાયા..અનેક પઢીઓ બદલાઈ..પણ ન બદલાયા ગુલઝાર..60ના દાયકાથી શરૂ કરેલી ફિલ્મી કારકિર્દીના સર્વોચ્ચ શિખરે બિરાજમાન થયેલા ગુલઝારે 20મી સદીમાં પણ પોતાની કલમની તાકાતનો પરચો અનેક વખત આપ્યો છે..ઐશ્વર્યા રાય આમ તો મિસ વર્લ્ડ રહી ચુકી છે.પણ તેમની આંખોને જો લોકોના આકર્ષણનું કેદ્ર બનાવી હોય તો તે ગુલઝારે બનાવી છે.ફિલ્મ બંટી ઔર બબલીમાં ગુલઝારે લખેલા શબ્દો ઐશ્ચર્યા પર એવા તો બંધ બેસી ગયા કે વર્ષો પછીય જ્યારે પણ ઐશ્વર્યાના રૂપનું વર્ણન શબ્દો દ્વારા કરવું હશે તો તે શબ્દો આ ગીતના જ હશે તેમાં કોઈ બેમત નથી.. 

તેરી બાતો મે કિમામ કી ખુશ્બુ હૈ 

તેરા આના ભી ગરમીયો કી લૂં હૈ 

મિત્ર પંચમદાના ભૌતિક દેહની વિદાય બાદ ગુલઝારને વિશાલ ભારદ્વાજ રૂપે સાચો સખો મળ્યો છે..બન્નેના વિચારો સરખા છે...અભિવ્યક્તિની અદા સરખી છ.ો.અને જિંદગીને પોતાની રીતે જીવવાની ફિલોસોફી પણ લગભગ સમાન છે.એટલે જ વિશાલની ફિલ્મોમાં એ જૂના ગુલઝારના દર્શન થાય છે જે યુવાકાળે હતા..ગુલઝાર આજે વયોવૃદ્ધ થયા છે પણ તેમના શબ્દો હજુય કોઈ કિશોરીની ઉંમરના હોય તેવા છે.ચહેરા પર નજર આવતી કરચલીઓ ભલે ગુલઝારની સાચી ઉંમરની ચાઢી ખાતી હોય પરંતુ તેઓ તો હમેંશા એવું જ કહે છે કે દિલ તો બચ્ચા હૈ જી.. 

ઐસી ઉદાસી બેઠી હૈ દિલ પે 

હંસને સે ગભરા રહે હૈ 

સારી જવાની કતરા કે કાટી 

બીડી મે ટકરા ગયે હૈ.. 

વર્ષોના સંઘર્ષ બાદ સારા નરસા, વહાલા દવલા, સફળતા નિષ્ફળતાના ચઢાણ બાદ આજેય ગુલઝાર ગુમનામ નથી થયા..અને કદાચ આવનારા અનેક દસકાઓ પછી પણ ગુલઝાર નામની આ શખ્સિયત પોતાના શબ્દો થકી જીવંત રહેશે..અને છેલ્લે છેલ્લે 

તુમ જો કહે દો તો આજ કી રાત ચાંદ ડૂબેગા નહિ..ચાંદ કો રોક લો 

રાત કી બાત હૈ,ઔર જિંદગી બાકી તો નહિ...